CZYNNIK EKOLOGICZNY

Można by zresztą tę tezę odwrócić i stwierdzić, iż poziom dominacji trzeciego układu we wzorze czasu wolnego odzwierciedla stąpień urbanizacji środowiska, w którym jedno­stka przebywa. Jeśli spojrzy się z tego punktu widzenia na oma­wiane dane, to wówczas należałoby uznać udział trzeciego ukła­du we wzorze wykorzystywania wolnego czasu przez mieszkań­ców wsi za wskaźnik poziomu społecznej urbanizacji wsi, zjawi­ska niejednokrotnie omawianego w naszej literaturze socjologi­cznej .Być może jednak czynnik ekologiczny ma tutaj znaczenie po­średnie, natomiast bardziej bezpośrednich determinant należa­łoby poszukiwać w poziomie rozbudzenia indywidualnych po­trzeb i aspiracji z jednej strony oraz obiektywnych możliwości ich zaspokojenia z drugiej strony. Na przykład fakt, iż we wzo­rze mieszkańców wsi drugi układ czasu wolnego ma znaczenie marginalne jest prawdopodobnie w dużej części skutkiem zna­cznie uboższej — w porównaniu z miastem — sieci lokalnych instytucji czasu wólnego, a także słabo zróżnicowanej i mało atrakcyjnej oferty wypoczynkowej.

WE WSZYSTKICH KATEGORIACH

We wszystkich trzech wy­różnionych kategoriach respondentów najmniej czasu wolnego zanotowano w typowy dzień powszedni, nieco więcej — w so­boty, a zdecydowanie najwięcej — w niedziele. Ta ogólna pra­widłowość wystąpiła w obu porównywanych badaniach budżetu czasu.Zarazem jednak materiał empiryczny zamieszczony w tab.  ujawnia istnienie dwóch dodatkowych prawidłowości:im mniej jest czasu wólnego, tym większą jego część wy­korzystuje się w ramach trzeciego układu;im więcej jest czasu wolnego, tym większą jego część wy­korzystuje się w ramach drugiego Układu.Wykorzystywanie czasu wolnego w ramach pierwszego ukła­du. jest natomiast w przybliżeniu stałe w tym sensie, że podobna jogo część (eik. 1/3) wiąże się z zachowaniami charakterystycz­nymi dla pierwszego układu, w zasadzie niezależnie od rzeczy­wistej ilości tego czasu w budżecie czasu.

WZORY WYKORZYSTANIA CZASU WOLNEGO

Jednak dostępne da­ne nie pozwalają na formułowanie aż tak -kategorycznych wnios­ków, bowiem porównywany okres jest zbyt krótki. Analizowa­ne tutaj wartości empiryczne wskaźników budżetu czasu mogą byc potraktowane jedynie jako niezbyt jeszcze wyraźny symp­tom pewnych, możliwych w przyszłości przekształceń wzoru cza­su wolnego, realizowanego w cyklu dobowym. W świetle omawianych danych uzasadniona jednak wydaje się teza, że w cyklu dobowym osoby charakteryzujące się defi­cytem czasu orientują swoje zachowania przede wszystkim na trzeci układ. Interesujące jest w tym kontekście pytanie, czy analogiczne tendencje pojawiają się w cyklu tygodniowym. Dane ilustrujące wzory wykorzystania czasu wolnego według tygodniowego rytmu życia w znacznym stopniu potwierdzają poprzednio formułowane wnioski o wyraźnym związku pomię­dzy dominacją trzeciego układu we wzorze spędzania czasu wol­nego a zjawiskiem deficytu czasu.

WE WSZYSTKICH KATEGORIACH

We wszystkich wyróżnionych tutaj kategoriach respondentów wystąpiło w porównywanym Okresie analogiczne zjawisko, a mianowicie: wzrost nakładów czasu na uczestnictwo w trze­cim układzie czasu wolnego. Tendencja ta najsilniej zarysowała się w populacji osób czynnych zawodowo. Wśród mężczyzn czyn­nych zawodowo uczestnictwo w trzecim układzie pod koniec lat sześćdziesiątych pochłaniało ok. połowy dziennego wymiaru cza­su wolnego, natamiast w 1976 r. już blisko 60°/o. Dane dotyczące osób czynnych zawodowo wykazały istnienie jeszcze jednego charakterystycznego zjawiska. Mianowicie wzrost dominacji trzeciego układu we wzorze wykorzystywania czasu wolnego w cyklu dobowym współwystępował z dość wy­raźnym spadkiem nakładów czasu na drugi układ i nieznacznym tylko spadkiem udziału pierwszego układu.

W RAMACH UKŁADU

W ra­mach drugiego układu czasu wolnego znalazły się takie zajęcia, dla których realizacji niezibędne jest istnienie pewnych lokal­nych, zinstytucjonalizowanych form organizacyjnych (np. dom kultury, obiekt sportowo-rekreacyjny, kino, teatr itp.). I wresz­cie w trzecim układzie czasu wolnego znalazły miejsce wszystkie te zajęcia, które wiążą się z odbiorem treści transmitowanych przez prasę, radio i telewizję.Jak wiadomo, trzeci układ czasu wolnego, a zwłaszcza jego najbardziej dynamiczny element — telewizja, wszedł do domi­nującego wzoru wykorzystywania czasu wolnego najpóźniej, ale też stosunkowo najszybciej stał się podstawowym składnikiem tego wzoru. Powstaje wobec tego pytanie, czy współcześnie na­dali obserwuje się tendencję rosnącej roili trzeciego układu czasu wolnego, czy też wzajemne proporcje dystrybucji czasu wolnego między owe trzy układy mają charakter ustabilizowany.